Antropolojide şamanizm, genellikle doğaüstü varlıklarla iletişim ve transa dayalı ritüeller üzerinden yürütülen bir dini-kültürel sistem olarak tanımlanır. Onu diğer monoteist dinlerden ayıran temel fark, merkezi bir ruhban sınıfının ya da dogmatik bir öğreti yapısının bulunmayışıdır. Sistemin merkezinde yer alan şamanlar, günümüzdeki anlamda bir din adamından ziyade ruhlarla iletişim kurabilen ve bu sayede iyileştirme, geleceği görebilme ya da lanetleme gibi yeteneklere sahip olan figürler olarak öne çıkarlar. Ruhlar âlemine yolculuk yapmak için şaman, önce bilinç sınırlarını aşıp transa geçmelidir. İşte bu trans sırasında olmazsa olmaz nesnelerin başında davul gelir. Şaman davulları genellikle ahşap bir çerçeve üzerine keçi, geyik ya da sığır gibi bazı hayvanların derisinin gerilmesiyle yapılır. Deri sabitlendikten sonra üzerine farklı anlamlara ve işlevlere sahip birçok sembolik figür çizilir. Bu figürler aracılığıyla şamanın, enerjiyi istediği yönde yönlendirebildiğine ve âlemler arası yolculuğa çıktığına inanılır.
Şaman Davullarındaki Sembolleri Nasıl Yorumlamalıyız?
Yapmamız gereken ilk şey, sembolleri kendi kültürel bağlamı içinde okumak. Çünkü bir sembolün taşıdığı anlam çağrıştırdığı şeyden ibaret değildir. Ait olduğu toplum, o sembole bambaşka anlamlar yüklemiş olabilir. Yani sembolleri evrensel değil, yerel ölçekte ele almak daha doğru bir yaklaşımdır. Davul kime ait, hangi topluma, hangi kabileye, hangi döneme? Şaman kimdir, nasıl bir çevrede yaşıyor, nasıl bir mitolojiyle büyümüş, ruhlarla nasıl bir iletişim kuruyor? Bu sorulara yanıt vermeden sembolleri okumaya çalışmak açıkçası bir yabancı dilde yazılmış kitabı anlamaya çalışmak gibidir. Harfleri, sözcükleri görürüz ama ne söylediğini anlayamayız.
Unutmamamız gereken bir şey de sembollerin, sabit ya da tek anlamlı olmadığıdır. Onlar da bizler gibi yaşayan yapılardır. Zaman içinde değişebilir, dönüşebilir ya da başka anlamlar kazanabilirler. Hatta aynı sembol, bir ritüelde başka bir anlam taşırken, başka bir ritüelde bambaşka bir işlev görebilir. Dolayısıyla şaman davullarındaki semboller yorumlanmadan önce kültürel antropoloji, mitoloji, sanat tarihi, yerel tarih, sosyoloji ve halkbilim alanlarında disiplinlerarası bir araştırma yapılmalı ve yorumlama aşamasında etnosentrik önyargılardan kesinlikle uzak durulmalıdır. Bu doğrultuda, aşağıda yorumların genel eğilimi yansıttığı, sembollerin anlamlarını mutlak şekilde kapsamadığı unutulmamalıdır.
Fotoğraf: Аркадий Зарубин ©️CC BY-SA 3.0
Hayvan Figürleri
Şaman davullarında en sık görülen sembol türü hayvan figürleridir. Hayvanların her biri farklı niteliklere ve yeteneklere sahip olduğu için güçlü birer rehber kabul edilirler. Şamanlar, davullarında yer alan hayvanları taklit ederek trans sırasında onlardan yardım isterler.
Örneğin, gizli bir şeyin yerini bulmak ya da geleceği görmek amacıyla transa geçen bir şamanın, keskin gözlü bir hayvan olan kartalı taklit ederek onun güçlerinden yararlanmak istemesi gibi.
Şaman davullarında en sık görülen hayvan figürleri şunlardır:
Geyik
Geyik pek çok kültürde zarafetin, nezaketin, çevikliğin ve sezginin sembolüdür. Şaman, geyiğin zarafetini ve çevikliğini benimseyerek insanlara ihuzuru bulma ve doğayla uyum içinde yaşama konusunda rehberlik eder.
Geyik aynı zamanda şamanın tehlikeyi algılama, tehlikeden kaçınma ve farklı âlemler arasında hızlı ve zarif bir şekilde hareket etme yeteneğini de sembolize eder.
Yılan
Yılan sembolizmindeki en önemli unsur, yılanların deri değiştirme ve kendini yenileme yetenekleridir. Bu özellik, yılanı ölümsüzlüğün, dönüşümün ve yeniden doğuşun bir simgesi haline getirmiştir.
Yılan sembolizmindeki bir diğer önemli unsursa ölümcül olmalarıdır. Yılanlar, insanları ısırıp zehirledikleri için yok edici bir rol üstlenirler. Bu nedenle, şamanlar yılan figürlerini sadece dönüşüm ve yeniden doğuşun sembolü olarak değil, aynı zamanda yok etme ve yasak âlemlere sızıp gizli bilgilere erişme amacıyla da kullanabilirler.
Kurt
Kurtlar bazı kültürlerde cesaret, sadakat, liderlik ve özgürlük ile, bazı kültürlerde ise acımasızlık, açgözlülük, yalnızlık ve korku ile ilişkilendirilir. Bu nedenle şaman davullarındaki kurt figürleri, kültürel bağlamlara bağlı olarak oldukça farklı anlamlara gelebilir.
Balık
Çok yaygın olmasa da şaman davullarında görülen hayvan figürlerinden biri balıktır. Balık, genellikle bolluğun, refahın ve doğurganlığın sembolü olarak görülür. Aynı zamanda birçok dinde kutsal ve mistik bir varlık olarak kabul edilir. Okyanusun en karanlık yerlerinde yüzebilmeleri, görünmez dünyalarla ilişkilendirilmelerine neden olmuştur.
Kartal
Kartal sembolizminin en eski örnekleri, Mezopotamya, Mısır, Yunan ve Roma uygarlıklarında görülmektedir. Bu uygarlıklarda kartal, tanrıların habercisi, koruyucusu ve gözcüsü olarak kabul edilmiştir. Benzer şekilde şamanizmde de özgürlüğün, gücün ve egemenliğin simgesi olarak görülmektedir.
Kartal genellikle gökyüzü unsurlarıyla ilişkilendirilir. Özellikle Türk topluluklarda şamanlar, Ülgen‘in oturduğu 16. gök katına yaşam ağacı ve kartal yardımıyla ulaşırlar. Bu nedenle Türk şaman davullarında kartal figürü yaygın olarak kullanılır.
Keçi
Keçi, ilk evcilleştirilen hayvanlardan biridir. İnsanlara süt, et, deri, yün ve gübre gibi pek çok fayda sağlamıştır. Keçi, aynı zamanda, insanların yaşadığı coğrafyalara ve iklimlere kolayca uyum sağlayabilen, zorlu koşullarda hayatta kalabilen ve az besinle yetinebilen bir hayvandır. Bu nedenle keçi, pek çok kültürde verimlilik, bereket, zeka, cesaret, bağımsızlık, özgürlük ve fedakarlık gibi olumlu niteliklerin sembolü olmuştur.
Ayı
Ayı, şamanizmde genellikle güç, cesaret ve koruma sembolü olarak öne çıkar. Şaman, ayının enerjisini kullanarak hem kendisini hem de topluluğunu korur. Benzer şekilde insanların zorluklarla başa çıkmalarına ve yeteneklerini keşfetmelerine yardımcı olur.
Doğa Figürleri
Şaman davullarında sıklıkla görülen bir diğer sembol türü ise doğa figürleridir. Şamanizmde doğa genellikle ilahi olanın kaynağı ve tezahürü olarak kabul edilir.
Şamanizmin yaygın olduğu birçok toplulukta animistik ya da animatistik inançlara da rastlanmaktadır.
Şaman davullarındaki en yaygın doğa figürlerinden bazıları şunlardır:
Ağaç
Ağaç yaşamın, büyümenin, yeniden doğuşun ve istikrarın sembolüdür. Şamanist geleneklerde ağaçlar, yeryüzü ile gökyüzünü birbirine bağlayarak âlemler arası köprü işlevi görürler. Şamanlar, ağaçların bu özelliğinden yararlanarak farklı âlemlere yolculuk edebilirler.
Ağaçlar aynı zamanda bilgelik, deneyim ve maneviyatla da ilişkilendirilir. Özellikle büyük ve eski ağaçlar, yaşlı bir bilge gibi algılanır. Ağacın dalları, hayattaki farklı yolları, fırsatları ve seçimleri; kökleri ise atalarla ve geleneklerle bağı simgeler.
Irmak
Irmaklar genellikle hareket, değişim ve temizlikle ilişkilendirilir. Şaman davullarındaki ırmak figürleri, zamanda ruhsal bir yolculuğun simgesi olarak da görülebilir. Irmaklar, şamanların ruhsal dünyaya geçişlerini, yeniden doğuşlarını ve arınma süreçlerini temsil eder.
Dağ
Dağlar, yükseklikleri nedeniyle birçok kültürde güç, üstünlük ve dirençle ilişkilendirilir. Dağların sarp yamaçları, insan ruhunun karşılaştığı zorlukları ve bu zorlukların üstesinden gelme azmini temsil eder. Doruğa ulaşmak, kişisel başarının ve içsel aydınlanmanın metaforu olarak kullanılır.
Şaman davullarına sıklıkla görülen figürlerden biri olan dağlar, hem fiziksel hem de simgesel olarak özel bir öneme sahiptir. Şamanizmde dağlar, göğe en yakın doğal yapılar olduğu için kutsal sayılırlar. Bu nedenle dağların dorukları, manevi deneyimler ve doğaüstü iletişim arayışında olan şamanlar için önemli ritüel yerlerinden biri kabul edilir.
Ay ve Güneş
Ay, şaman davullarında sıklıkla rastlanan bir semboldür. Genellikle yenilenme, dönüşüm ve içsel aydınlanma ile ilişkilendirilir. Şaman inancında ayın evreleri doğanın döngüsel ritmini ve yaşamın sürekliliğini temsil eder.
Güneş ise şaman davullarında güç, canlılık ve yaşam enerjisinin kaynağı olarak tasvir edilir. Şamanlar için güneş, evrensel bilginin ve aydınlanmanın bir simgesidir. Gündüzün aydınlığında yapılan ritüellerde güneş, topluluğa şifa ve bereket getiren bir güç olarak görülür.
Yıldızlar
Yıldızlar, karanlık gecelerde yol gösteren ışıklar olarak, genellikle umut ve ruhsal rehberlik ile ilişkilendirilir. Bazı şamanist geleneklerde ise yıldızlar, ata ruhları ya da tanrısal varlıklar kabul edilir. Yıldızların, spiritüel yolculukları sırasında şamanlara eşlik ettiğine inanılır.
Geometrik Şekiller ve Figüratif Çizimler
Şaman davullarındaki üçüncü tip semboller geometrik şekiller ve figüratif çizimlerdir. Bu semboller genellikle soyut ve basittir ancak derin ve karmaşık anlamlara sahiptirler.
Üçgenler
Şaman davullarında sıklıkla kullanılan desenlerden biri olan üçgen, genellikle birliktelik ve denge ile ilişkilendirilir. Ancak farklı kültürlerde üçgenler spesifik olarak çok farklı anlamlara gelebilir. Üçgenin her bir köşesi, genellikle birbirine bağlı olarak daha geniş bir kavramı temsil eder. Örneğin:
- Beden, Zihin ve Ruh (İnsan Varlığı)
- Geçmiş, Şimdi ve Gelecek (Zaman)
- Yeraltı, Yeryüzü ve Gökyüzü (Kozmik Düzen)
Dörtgenler
Şaman davullarındaki dörtgenler de, tıpkı üçgenler gibi, farklı kültürlerde farklı anlamlara gelebilir. Anlamlandırma ve yorumlama, diğer geometrik şekillerde olduğu gibi figürün formu ya da köşe sayısı dikkate alınarak yapılır. Bu doğrultuda dörtgenler ve artı işaretleri genellikle dört yön, dört element (ateş, su, toprak ve hava) ya da dört mevsim ile ilişkilendirilir.
Spiraller
Spiraller, sonsuz bir döngüyü temsil ederler. Bu nedenle genellikle evrenin genişlemesi, döngüsel zaman anlayışı ya da dönüşüm ve gelişim gibi kavramlarla ilişkilendirilirler. Bu dönüşüm ve gelişim, kişisel olabileceği gibi toplumsal da olabilir.
Daireler
Daireler birliğin ve sonsuzluğun sembolüdür. Gerçekliği, bütünlüğü, mükemmelliği ve tıpkı spiraller gibi sonsuz döngüyü temsil ederler. Daire, formu gereği başlangıcı ve sonu olmadığı için evrenle ya da tanrıyla da ilişkilendirilir.
Merdiven
Merdivenler yükselişin, inişin, geçişin ve başlamanın sembolüdür. Merdivendeki basamaklar genellikle şamanın farklı gerçeklik düzeyleri arasındaki yolculuğunu ve ruhsal gelişim aşamalarını temsil eder.
