Primat atalarımız yaklaşık 6-7 milyon yıl önce ormandan savana çıktığında ellerinde ne bir tüfek vardı ne de bir zırh. Karşılarında ise bugünkü aslanların, kaplanların atası olan, o devasa, korkunç yırtıcılar vardı. Şimdi düşünün… Gece zifiri karanlık, etrafta çıt çıkmıyor ve siz bir ağacın tepesinde ya da bir mağaranın ağzında uyukluyorsunuz. Görüş mesafeniz sıfır. Ama kulağınıza bir hışırtı geliyor. İşte tam o anda, beyninizdeki amigdala denilen o küçücük bölge alarm veriyor. Böbrek üstü bezleriniz, hızla adrenalin salgılıyor. Neden? Çünkü hayatta kalmak zorundasınız!
Şeytan Kavramının Prehistorik Kökleri
İnsan beyni, doğadaki belirsizliği sevmez. Bizim amigdalalarımız, yüz binlerce yıl boyunca Afrika savanlarında bizi korumak için “aşırı aktif” bir halde evrimleşti. Yukarıdaki örnekte sesin rüzgâr olduğunu varsaymak rasyonel gibi görünse de evrimsel olarak aptallıktır. Çünkü eğer rüzgâr değil de bir kılıçdişli kaplansa ölürsünüz. Ama orada tehlikeli bir şeyler olduğunu varsayıp kaçarsanız, en fazla biraz kalori kaybedersiniz.
Pre-mitolojik diyebileceğimiz bu evrede karanlık bizler için büsbütün bir acziyet alanıdır. Gece vakti aktif olan noktürnal yırtıcıların taksonomik özellikleri (parlayan gözler, keskin dişler, pençeler, hırıltılar vs.) kolektif bilinçaltımıza bir tehlike/düşman sinyali olarak kazınmıştır. Şimdi düşünün ve Şeytan tasvirlerini zihninizde canlandırın: boynuz, toynak, kuyruk, kanat… Hepsi bizim o kadim korkularımızın birer “patchwork”ü değil mi?
“Kötülük/Şeytan” kavramının inşasındaki bir diğer basamak, doğanın öngörülemez, yıkıcı gücüdür. Paleolitik Çağ’ın animistik düşünce sisteminde insanlar, doğadaki her nesnenin, her olgunun ve her coğrafi unsurun bir ruha veya yaşam enerjisine (anima) sahip olduğuna inanıyorlardı. Ancak deneme yanılma yoluyla öğrenilen acı tecrübeler, bu ruhların hepsinin insanlara dost veya yardımsever olmadığını işaret ediyordu. Yıkıcı depremler, seller, kuraklıklar, aniden düşen yıldırımlar ve insanlığı en çok çaresiz bırakan açıklanamaz hastalıklar, doğanın anlamsız ve rastgele felaketlerinden ziyade bilinçli, öfkeli ve yıkıcı güçlerin saldırıları olarak algılanıyordu. Mikrop teorisinin, virolojinin veya genetiğin bilinmediği ilkel bir dünyada, tamamen sağlıklı ve güçlü bir kabile üyesinin aniden ateşlenip hezeyanlar içinde kıvranarak ölmesi veya yeni doğan bebeklerin hiçbir görünür yara almadan açıklanamaz bir şekilde hayatını kaybetmesi, ancak kötü niyetli, görünmez varlıkların kasıtlı bir saldırısı olarak mantıksallaştırılabilirdi. Antropolojik ve bilişsel açıdan bakıldığında, insan zihninin ürettiği ilk kötü ruhlar ve proto-şeytan figürleri, insanları yoldan çıkarmaya çalışan entelektüel veya ahlaki ayartıcılar değil, doğrudan doğruya patojenik (hastalık yapıcı), ölümcül ve yıkıcı doğa güçlerinin bedensizleştirilmiş halleriydi.
Paleolitik Çağ’ın küçük ve göçebe avcı-toplayıcı grupları büyüyüp Neolitik Çağ’ın kalabalık ve yerleşik tarım toplumlarına dönüştükçe, insanın hayatta kalma mücadelesinin yönü ve niteliği de değişmeye başladı. Doğanın acımasız elementlerine ve vahşi yırtıcılara karşı verilen o ilkel mücadelenin yerini, giderek karmaşıklaşan, hiyerarşikleşen sosyal yapılar içindeki insan insana mücadeleler ve kaynak rekabeti aldı. İşte tam bu tarihsel eşikte, ötekileştirme ve günah keçisi yaratma devreye girdi. Bir toplumun, kendi içinde dayanışmayı, iş birliğini ve sosyal uyumu sürdürebilmesi için genellikle kendinden olmayan, potansiyel bir tehdit unsuru olarak kurgulanmış dışarıdan bir düşmana ihtiyacı vardır. Evrimsel psikolojide iç grup kayırmacılığı (in-group favoritism) ve dış grup düşmanlığı (out-group derogation) olarak bilinen bu çift taraflı eğilim, yabancı kabilelerin, farklı dilleri konuşanların, farklı fiziksel özelliklere sahip olanların veya alışılmadık ritüeller uygulayanların doğrudan tehlikeli, pis ve kötü olarak damgalanmasına yol açtı. Yabancılar, toplumun mevcut ahlaki ve ruhsal düzenini bozacak görünmez bir bulaşıcılık taşıyan lanetli varlıklar olarak görüldü.
Kötülüğün ve Şeytan’ın sosyolojik evriminde, öteki olanın bu şekilde sistematik olarak şeytanlaştırılması, konseptin gelişiminde önemli bir dönüm noktasıdır. İnsanlar, kendi doğalarında var olan ancak medeni bir toplumda yaşayabilmek için şiddetle bastırdıkları saldırganlık, bencil açgözlülük, ihanet ve cinsel sapkınlık gibi antisosyal dürtüleri (ki bu, analitik psikolojinin kurucusu Carl Gustav Jung’un Gölge arketipi kavramıyla mükemmel bir şekilde örtüşür) kendi benliklerinden ve toplumsal kimliklerinden uzaklaştırarak, bunları dışarıdaki düşmana veya görünmez, her yerde olabilen kötücül bir metafiziksel varlığa yansıttılar. Bu psikolojik aklama işlemi sayesinde, kabilenin veya toplumun içindeki ahlaki saflık, erdem ve masumiyet illüzyonu korunurken dünyadaki tüm suçlar, hastalıklar ve kötülükler dışsal, yabancı ve şeytani bir kaynağa ihale edilmiş oldu.
Toplumlar daha da kalabalıklaşıp organize devletler, karmaşık ticaret ağları, yazılı yasalar ve katı teokratik hiyerarşiler ortaya çıktıkça, kötülük kavramı da bu sosyal evrimin karmaşıklığına paralel olarak soyutlaştı ve entelektüelleşti. Eskiden sadece somut unsur olarak algılanan o ilkel kötülük, artık toplumsal düzeni bozan, yasalara isyan eden, tabuları yıkan ve otoriteye karşı gelen bilinçli eylem şeklini aldı. Kabile kurallarını çiğnemek, ensest ilişkiler, cinayet, hırsızlık, yalan yere yemin etmek veya ruhani lidere itaatsizlik, tanrıların öfkesini çeken evrensel bir felaket nedeni olarak görülmeye başlandı. Toplumsal yasaların ihlali ile doğal felaketler arasında doğrudan bir nedensellik bağı kuruldu. Kabileden birinin ahlaki bir tabuyu çiğnemesinin, tüm köyün üzerine amansız hastalıklar, kuraklık veya çekirge sürüleri getirecek olan kötü ruhları çekeceğine kesin gözüyle bakılıyordu. Bu paradigma değişimi, binlerce yıldır şekillenmekte olan proto-şeytan figürünün karakteristiğini temelden değiştirdi. Artık bu karanlık varlık insanın zihnine sızan, iradesini büken, onu kuralları çiğnemeye, ilahi düzene isyan etmeye ve kutsal tabuları yıkmaya teşvik eden son derece zeki bir ayartıcı konumuna yükseldi. Tarım devrimi ve mimarinin gelişmesiyle birlikte fiziksel hayatta kalmanın nispeten daha garanti olduğu duvarlarla çevrili yerleşik toplumlarda, insanlığın en büyük ortak korkusu artık dışarıda uluyan kaplanlar veya kurtlar değil, içerideki düzeni çökertecek olan ahlaki anarşi ve toplumsal yozlaşmaydı.
Pagan Estetiğinin Hristiyanlığa Dönüşümü
Tarih boyunca yeni bir dini paradigmanın kitleler tarafından kabul görmesi, eski alışkanlıklarının, görsel sembollerinin ve anlatılarının tamamen yok edilmesiyle değil, onların dönüştürülüp yeni bir anlamsal çerçeveye oturtulmasıyla mümkün olmuştur. Erken Hristiyanlık dönemi, Roma İmparatorluğu’nun çok tanrılı ve son derece zengin görsel kültürüyle karşılaştığında, misyonerlerin önündeki en büyük sınav teolojik olmaktan çok görseldi. İnsanlar, yüzyıllardır taptıkları, mermere oydukları, mozaiklere işledikleri tanrı imgelerinden bir anda vazgeçemezlerdi. Bu noktada, Hristiyan teologları ve sanatçıları, eski dünyanın estetiğini yeni dinin mesajlarını iletmek için bir “Truva Atı” gibi kullandılar.
Örneğin, pagan dünyasının en güçlü figürlerinden biri olan Helios veya daha sonraki Roma uyarlamasıyla Sol Invictus, kozmik düzenin, adaletin ve aydınlanmanın mutlak temsilcisiydi. Güneş tanrısının başının etrafındaki o ikonik ışık huzmeleri, Antik Çağ insanı için ilahiliğin en net göstergesiydi. İncil’de İsa’nın “Ben dünyanın nuruyum” (Ego sum lux mundi) şeklindeki tasviri, bu pagan ikonografisiyle mükemmel bir örtüşme sağladı. Erken dönem Hristiyan sanatında İsa, tıpkı Sol Invictus gibi bir güneş arabasında resmedildi. Başındaki ışık huzmeleri ise bugün tüm aziz tasvirlerinde gördüğümüz “hale” konseptine evrildi. Aynı şekilde, bereketin, sürülerin ve yolların koruyucusu olan Hermes figürü, omzunda taşıdığı kuzu ile birlikte, “iyi çoban” (İsa) imgesinin doğrudan prototipi oldu.
Ancak bu görsel ve kültürel miras devralınırken, sadece kutsal ve iyi olanlar kopyalanmadı. Yeni din, kendi mutlak iyisini tanımlayabilmek için, en az onun kadar kudretli, korkutucu ve somut bir mutlak kötüye ihtiyaç duyuyordu. Zerdüştlükteki Ahura Mazda ile Ehrimen arasındaki kozmik düalizmden (iyi ve kötünün ebedi savaşı) derinden etkilenen Ortadoğu monoteizmi, Şeytan figürünü soyut bir kavramdan çıkarıp fiziksel bir forma büründürmeliydi. Üstelik bu form, eski dünyanın tehlikeli, yabani, kontrol edilemez ve uygarlık dışı kabul edilen tüm unsurlarının bir sentezi olmak zorundaydı. İşte Şeytan’ın görsel evrimi, ışığın tanrılarının yüceltildiği bu tablonun tam karşısında, karanlığın ve yabanın tanrılarının sistematik bir şekilde canavarlaştırılmasıyla başladı. Antik Çağ’ın sonlarına gelindiğinde eski dinlerin neşeli, şehvetli ve doğayla bütünleşik figürleri, yeni kurulan ahlaki düzenin en büyük tehditleri olarak kodlanarak yeraltına, cehennemin ateşlerine sürülecekti.
Doğanın Şeytanlaştırılması
Şeytan’ın bugünkü popüler kültürde yer alan boynuzlu, toynaklı, keçi sakallı ve kıllı bacaklı tasviri, büyük ölçüde Antik Yunan’ın kır ve orman tanrısı Pan’ın mirasıdır. Pan, Arcadia’nın sarp dağlarında, el değmemiş ormanlarında dolaşan, çobanların ve sürülerin tanrısıydı. O, doğanın evcilleştirilememiş gücünün, vahşi enerjinin ve medeniyetin kurallarından bağımsız bir varoluşun sembolüydü. Öğle saatlerinde uyandırılmaktan nefret eden, kızdığında dağlarda yankılanan çığlıklarıyla insanlara “panik” yaşatan bu figür, aslında mutlak bir kötülük arz etmiyordu. Ancak Pan’ın en belirgin özellikleri olan aşırı cinsel iştahı, şarabın ve vecd halinin tanrısı Dionysos ile olan yakın ilişkisi ve kural tanımazlığı, bedensel hazları ruhun kurtuluşu önündeki en büyük engel olarak gören çileci Hristiyan ahlakı için elbette kabul edilemezdi.
Kilise babaları, ormanları ve ıssız doğayı, tanrının ışığının ulaşmadığı, iblislerin cirit attığı tekinsiz mekanlar olarak tanımlamaya başladı. Doğanın bu şekilde şeytanlaştırılması, aslında insanın kendi içindeki karanlık tarafı dışlama çabasıydı. Pan’ın toynakları ve boynuzları, insanın bedensel/hayvansal doğasını simgelerken, Hristiyan ikonografisinde bu özellikler, ruhani düşüşün ve Tanrı’nın suretinden (imago Dei) uzaklaşmanın en net görsel kanıtı haline geldi. Bir zamanlar flüt çalarak kırlarda dans eden, doğanın her halini (Pan kelimesi “bütün” anlamına gelir) kucaklayan bu tanrı, artık tüm kötülüklerin ve sapkınlıkların toplamı olan Şeytan’ın ta kendisine dönüştürülmüştü.
Bu dönüşüm ve doğanın şeytanlaştırılması motifi, salt Batı medeniyetinin ontolojik krizlerine özgü bir fenomen değildir. Örneğin, Orta Asya ve Anadolu’nun animistik ve şamanik kökenli kadim inanç sistemlerinde, tekin olmayan coğrafyalara ve karanlık varlıklara dair oldukça zengin bir demonolojik külliyat mevcuttur. Tıpkı Yunan mitolojisinde yaban hayatın ve kaosun sembolü olan Pan’ın, Hristiyanlık epistemolojisinde boynuzlu ve toynaklı bir Şeytan figürüne asimile edilmesi gibi Türk-Altay ve Anadolu mitolojilerindeki meçhul varlıklar da doğanın insan tarafından rasyonalize edilemeyen, öngörülemez ve ölümcül yüzünü temsil eder.
Orta Asya animizminde ve şamanik ontolojide dağ, su ve orman gibi her unsurun bir koruyucu ruhu vardır. Bu mitolojik varlıklar, başlangıçta nötr veya çift karakterlidir. Saygı gösterilirse bereket, saygısızlık edildiğinde ise felaket getirebilirlerdi. Ancak toplumlar yerleşik hayata geçip İbrahimî dinlerin etkisinde kalması, bazı doğa ruhlarının şeytanlaştırılması sürecini beraberinde getirdi. Örneğin erken dönemlerde ormanların koruyucu ruhu olan Arçura ile savaş ve acımasızlık tanrısı Elbis, İbrahimî dinlerin etkisine giren bazı Türk topluluklarda iyicil vasıflarını kaybederek demonik varlıklara dönüşmüştür.
Ortaçağ Paranoyası
Ortaçağ’a gelindiğinde Şeytan figürü, gündelik hayatın her alanına sızmış ve tam anlamıyla kurumsallaşmıştır. Kilisenin mutlak iktidarını pekiştirme çabası, feodal dönemin kıtlık, veba salgınları ve bitmek bilmeyen savaşlarıyla birleşince toplumsal travmaları açıklamak için bir “günah keçisine” ihtiyaç duyuldu. Bu durum, Şeytan’ı görünmez bir ruhtan, yeryüzünde orduları (cadılar, büyücüler, sapkınlar) olan bir lidere dönüştürdü. Papalık ve Engizisyon mahkemeleri, dünyayı Tanrı’nın şehri ile Şeytan’ın şehri olarak ikiye bölen Augustinusçu düşünceyi aşırı bir paranoyaya taşıyarak kötülük kavramını sistematik bir suça dönüştürdü.
Bu dönemin en çarpıcı gelişmesi, eski pagan adetlerinin, halk hekimliğinin ve ezoterik bilgilerin doğrudan Şeytan’a tapınma olarak etiketlenmesiydi. Özellikle doğayla iç içe yaşayan, bitkilerin dilinden anlayan kadınlar bu kurumsallaşan karanlığın birincil hedefi haline geldi. Yüzyıllardır ruhsal arınma, hastalıklardan korunma veya meditatif amaçlarla kullanılan aromatik reçineler, adaçayı, pelin otu gibi bitkisel tütsüler, bir anda şeytani varlıkları çağırma ritüellerinin suç aletleri sayıldı. Bir zamanlar şifa ve esenlik için yakılan bu bitkilerin genzi yakan yoğun dumanları ve mistik kokuları, Engizisyon yargıçları tarafından karanlık efendiyle yapılan gizli antlaşmaların somut kanıtı olarak kayıtlara geçirildi. Doğa ve insan arasındaki o kadim, ezoterik bağ, kilisenin dogmatik duvarları arasında cadılık adı altında vahşice cezalandırıldı. Malleus Maleficarum gibi kılavuz kitaplar, Şeytan’ın insan formundaki ajanlarını nasıl tanıyıp yok edeceklerini en ince, en hastalıklı detaylarına kadar anlatan karanlık bir külliyat oluşturdu.
Bu süreçte Şeytan’ın estetiği de değişime uğradı. Gotik katedrallerin tepelerine yerleştirilen gargoylalar ve kilise duvarlarını süsleyen cehennem freskleri, okuma yazma bilmeyen halka Şeytan’ın gazabını görsel bir dehşet pornografisiyle sundu. Kibir, kıskançlık, öfke ve melankoli gibi insana dair tüm psikolojik zorlanmalar, artık iblislerin fısıltıları olarak kabul ediliyordu. Depresyon veya melankoli, ruhun Şeytan’ın etkisi altına girmesinin bir belirtisiydi. Ortaçağ Engizisyonu, kötülüğü dışsallaştırarak toplum üzerindeki kontrolünü maksimize ederken, aslında insanın kendi karanlığıyla yüzleşme ihtimalini de yüzyıllar boyunca ortadan kaldırmış oldu. İnsanlar artık içlerindeki kötücül dürtülerden ziyade gece karanlığında bacadan sızacak boynuzlu bir canavardan korkuyorlardı.
Modernite ve Şeytan: Lucifer’dan Jung’un Gölgesine
Rönesans’ın aydınlanmacı rüzgârları ve ardından gelen Akıl Çağı ile birlikte, somut bir canavar, toynaklı bir iblis olarak Şeytan figürü yavaş yavaş gücünü yitirmeye başladı. Ancak bu, Şeytan’ın yok olduğu anlamına gelmiyordu. Şeytan sadece form değiştirerek, felsefenin, edebiyatın ve en nihayetinde psikolojinin derinliklerine çekildi.
John Milton’ın “Kayıp Cennet” adlı epik şiirinde tasvir ettiği Lucifer, “cennette hizmet etmektense cehennemde hükmetmeyi” tercih eden, son derece karizmatik, entelektüel ve özgür iradesi uğruna her şeyi göze alan trajik bir kahramandır. Goethe’nin “Faust”undaki Mephistopheles ise insan aklının sınırlarıyla alay eden, bilgi ve zekaya önem veren ve modern insanın bitmek bilmeyen tatminsizliğini yansıtan sofistike bir entelektüeldir.
20. yüzyılda psikanalizin kurucularından Carl Gustav Jung, Şeytan kavramını tamamen psikolojik bir düzleme taşıyarak onu “Gölge” (Shadow) arketipiyle açıkladı. Jung’a göre Gölge, benliğimizin reddettiğimiz, bastırdığımız, utanç duyduğumuz ve toplum tarafından kabul edilemez bulduğumuz karanlık yönlerinin toplamıdır. Bizler bu karanlığı kendi içimizde kabul edemediğimiz için onu ötekileştirir, bir Şeytan figürü yaratarak ona yansıtırız (projeksiyon).
