Co to jest totemizm? Pojęcie totemu w socjologii

Co to jest totemizm? Pojęcie totemu w socjologii

„Totemizm” to pojęcie często spotykane w badaniach nad religiami pierwotnymi. Czym więc jest totemizm i kiedy powstał? Jak totemizm ukształtował światopogląd społeczności tubylczych?

Co to jest totem?

„Totem” to symbol lub przedmiot reprezentujący grupę ludzi, na przykład rodzinę, plemię lub społeczność. W wielu rdzennych kulturach może przybierać postać zwierzęcia, rośliny lub przedmiotu o znaczeniu duchowym. Uważa się, że ta koncepcja totemu wywodzi się z czasów starożytnych, kiedy ludzie zaczęli tworzyć społeczności i rozwijać poczucie tożsamości.

W wielu rdzennych kulturach totemy są uważane za święte i używane w ceremoniach i rytuałach, aby wyrazić wyjątkowy charakter i ducha każdego plemienia. Służą jako przypomnienie wierzeń, wartości, zwyczajów i tożsamości ludzi.

Co to jest totemizm? Pojęcie totemu w socjologii
Słupy totemiczne to artefakty ozdobione rzeźbionymi postaciami, takimi jak zwierzęta, ludzie i istoty nadprzyrodzone, które reprezentują rodowód rodziny, klan lub historię społeczności, która je stworzyła. (Lokalizacja: Vancouver, Kanada)

Znaczenie totemu we współczesnych społeczeństwach

We współczesnych społeczeństwach znaczenie totemu było adaptowane i reinterpretowane na różne sposoby. Dla niektórych stał się symbolem tożsamości lub przynależności do określonej grupy lub subkultury. Na przykład drużyny sportowe często mają maskotki lub symbole, które reprezentują ich ducha i tożsamość zespołową, co można postrzegać jako formę współczesnego totemizmu.

W kulturze popularnej totemy były również przedstawiane jako magiczne lub nadprzyrodzone obiekty o mistycznych mocach, na przykład we wszechświecie Marvel Comics, gdzie postacie takie jak Wolverine mają zwierzęce totemy, które dają im ich zdolności.

W niektórych współczesnych praktykach duchowych totemy są używane jako narzędzie rozwoju osobistego i samoświadomości. Może to obejmować pracę z określonymi totemami, które reprezentują różne cechy lub aspekty danej osoby i używanie ich jako przewodnika w rozwoju osobistym.

Znaczenie totemizmu w socjologii

W socjologii totemizm odnosi się do systemu wierzeń, w którym członkowie określonej grupy społecznej lub plemienia uważają przedmiot, zwierzę lub roślinę za święty i symbol ich tożsamości.

Znaczenie totemizmu w socjologii jest często omawiane w kategoriach teorii wysuniętych przez francuskiego socjologa Émile’a Durkheima. Durkheim argumentował, że totemizm był formą zbiorowego kultu, która służyła wzmocnieniu spójności społecznej i solidarności. Według Durkheima totem był reprezentacją wspólnej tożsamości, wartości i przekonań grupy lub klanu. Oddając cześć totemowi, członkowie grupy mogli potwierdzić swój związek między sobą iz szerszym społeczeństwem.1

Inną ważną teorię totemizmu w socjologii zaproponował brytyjski antropolog Sir James Frazer. Frazer argumentował, że totemizm był zakorzeniony w prymitywnej magii i że totem reprezentował formę magii sympatycznej. Według Frazera uważano, że totem ma magiczną moc, której można użyć do przyniesienia szczęścia, płodności i ochrony grupie. Z tego punktu widzenia totem był nie tylko symbolem tożsamości grupy, ale źródłem władzy i kontroli nad światem przyrody.2

Oprócz teorii Durkheima i Frazera w socjologii istniało wiele innych interpretacji totemizmu. Niektórzy uczeni twierdzą, że totemizm jest sposobem odnoszenia się do świata przyrody i odzwierciedla głęboki szacunek dla środowiska. Inni postrzegają totemizm jako formę kultu przodków lub sposób oddawania czci duchom zmarłych. Jeszcze inni postrzegają totemizm jako środek regulujący zachowania społeczne i utrzymujący porządek społeczny w grupie.

Geneza totemizmu

Nie ma zgody co do tego, kiedy pojawił się totemizm, ale istnieje kilka teorii z dziedziny socjologii i antropologii, które próbują wyjaśnić pochodzenie totemizmu.

Kiedy pojawił się totemizm?
Chociaż nie wiadomo, kiedy pojawił się po raz pierwszy, niektórzy badacze uważają, że totemizm był praktykowany w prymitywnych społeczeństwach łowców-zbieraczy od paleolitu.3

Jedna z teorii sugeruje, że totemizm powstał jako sposób identyfikacji i rozróżniania różnych grup społecznych. W epoce paleolitu ludzie mogli identyfikować się z określonymi zwierzętami, które stałyby się ich totemami. Ta identyfikacja posłużyłaby jako środek do odróżnienia jednej grupy od drugiej, a także do stworzenia poczucia jedności w obrębie określonej grupy.

Inna teoria sugeruje, że totemizm zrodził się z potrzeby wyjaśnienia natury. Z tego punktu widzenia totemiczne zwierzę lub roślina były postrzegane jako symbol natury, a ludzie rozwijali historie i mity wokół swoich totemów, aby wyjaśnić obserwowane przez nich zjawiska naturalne.

Trzecia teoria sugeruje, że totemizm rozwinął się jako sposób zarządzania zasobami. Z tego punktu widzenia różne grupy identyfikowałyby się z różnymi totemami, co z kolei służyłoby jako środek regulujący dostęp do pewnych zasobów. Na przykład grupa, która identyfikowała się z określonym zwierzęciem, mogła mieć specjalny dostęp do łowisk, na których znaleziono to zwierzę.

Totemizm w kulturach rdzennych

Totemizm jest integralną częścią wielu rdzennych kultur, reprezentując głębokie duchowe i kulturowe związki między tymi społecznościami a naturą. Totem danej osoby jest zwykle określany przez jej rodzinę lub klan i służy jako potężny symbol jej związku z przodkami i szerszą społecznością. Uważa się również, że totem ma wyjątkową duchową moc, którą można wezwać w celu uzyskania przewodnictwa, siły lub ochrony w razie potrzeby. To połączenie między jednostką a jej totemem jest uważane za święte i jest postrzegane jako przejaw ich więzi z przodkami.4

Oprócz swojego duchowego znaczenia, totemizm jest również używany jako sposób identyfikacji i rozróżniania różnych grup w społeczności. Na przykład w niektórych rdzennych kulturach australijskich grupa totemiczna jednostki jest określana przez miejsce urodzenia i pochodzenie i często jest kojarzona z określonym zwierzęciem lub rośliną. Uważa się, że te grupy totemiczne dzielą duchową moc i energię swoich totemów, wzmacniając znaczenie tych świętych symboli w społeczności.

Słupy grobowe
Mieszkańcy Tiwi z północnej Australii odprawiają ceremonię Pukamani przy użyciu słupów grobowych, które niekoniecznie są związane z totemizmem. Chociaż te słupy są czasami porównywane do słupów totemów, ich celem jest pomoc zmarłym w ich podróży do królestwa duchów. W ten sposób tutini pełnią funkcję przewodnika dla dusz zmarłych.
Fotografia: Laterthanyouthink (Wikimedia)
©️CC BY-SA 4.0

Totem i tożsamość kulturowa

W kulturach tubylczych totem jest dziedziczony przez linie rodzinne. Uważa się, że totem łączy jednostki z ich przodkami i pomaga im zrozumieć ich miejsce w świecie.

Totemiczne tożsamości są często kojarzone z określonymi rolami i obowiązkami w plemieniu lub społeczności. Na przykład osoby należące do określonej grupy totemicznej mogą być odpowiedzialne za wykonywanie pewnych rytuałów lub ceremonii, a także za utrzymywanie i przekazywanie praktyk i tradycji kulturowych. Takie praktyki wzmacniają znaczenie tożsamości totemicznej jako sposobu na zachowanie ciągłości kulturowej i zachowanie wiedzy poprzednich pokoleń.

Ponadto totemy odgrywają kluczową rolę w ustanawianiu i wzmacnianiu tożsamości społeczności. Każda totemiczna grupa lub plemię ma swój odrębny zestaw wierzeń, praktyk i tradycji, które odróżniają ją od innych grup lub plemion w społeczności. Identyfikując się z określonym totemem, jednostki wyrażają poczucie przynależności i solidarności ze swoją społecznością, a także dumę ze swojego dziedzictwa kulturowego.5

Tabu i prohibicja w totemizmie

W kontekście totemizmu tabu i zakaz odnoszą się do kulturowych i społecznych ograniczeń nałożonych na określone zwierzęta, rośliny lub przedmioty, które są uważane za święte lub znaczące przez określoną grupę totemiczną. Ograniczenia te mogą przybierać różne formy, w tym ograniczenia dietetyczne, ograniczenia dotyczące polowania lub zbierania niektórych zasobów oraz ograniczenia dotyczące korzystania z niektórych przedmiotów lub materiałów.6

Tabu i prohibicja w totemizmie mają różne funkcje, w tym kontrolę społeczną i wzmacnianie tożsamości grupowej. Po pierwsze, pomagają wzmocnić tożsamość grupy totemicznej poprzez ustanowienie unikalnego zestawu wierzeń, praktyk i wartości, które odróżniają ją od innych grup w ramach większej społeczności. Przestrzegając ograniczeń nałożonych na określone zwierzęta lub przedmioty, jednostki w grupie totemicznej potwierdzają swoją przynależność do tej grupy i swoje przywiązanie do wspólnych wierzeń i praktyk.

Po drugie, tabu i zakaz odgrywają ważną rolę w regulowaniu zachowań społecznych i utrzymywaniu porządku w grupie totemicznej. Ograniczając pewne działania lub zachowania, zasady te pomagają zapobiegać konfliktom i promować współpracę między członkami grupy. Na przykład ograniczenia dietetyczne mogą zapobiec nadmiernemu polowaniu na określony gatunek, zapewniając społeczności odpowiednie zasoby na dłuższą metę.

Po trzecie, tabu i zakazy mogą być postrzegane jako forma szacunku dla świata przyrody i zamieszkujących ją duchów. Traktując określone zwierzęta, rośliny lub przedmioty jako święte, jednostki w grupie totemicznej okazują szacunek dla świata przyrody i wiarę w jego duchową moc.

Należy zauważyć, że tabu i zakazy mogą się znacznie różnić między różnymi grupami totemicznymi i mogą zmieniać się w czasie wraz ze zmianą warunków społecznych i środowiskowych. Jednak pomimo tych różnic podstawowe funkcje tabu i zakazu w totemizmie pozostają w dużej mierze takie same, służąc wzmocnieniu tożsamości grupowej, regulowaniu zachowań społecznych i promowaniu szacunku dla świata przyrody.

Duchowe przekonania w totemizmie

Centralnym elementem totemizmu są wierzenia duchowe związane z totemami, które są uważane za święte symbole reprezentujące duchową tożsamość grupy lub jednostki.

Jedną z najbardziej znanych duchowych wierzeń w totemizmie jest koncepcja reinkarnacji. Zgodnie z tym przekonaniem duchy przodków odradzają się w nowych ciałach, często w ramach tej samej grupy totemicznej lub klanu. Ta idea reinkarnacji wzmacnia znaczenie powiązań przodków i ciągłości tradycji i praktyk kulturowych. Uważa się również, że duch zwierzęcia reprezentowanego przez totem może odrodzić się w ludziach, a ludzie mogą osiągnąć wyższy poziom duchowości poprzez ucieleśnienie cech swojego zwierzęcia totemu.

Inną ważną duchową wiarą w totemizm jest idea animizmu. Wiara ta jest ściśle związana z koncepcją totemów, ponieważ zwierzęta totemiczne są postrzegane jako przejawy duchów świata przyrody.7

Oprócz tych wierzeń duchowych totemizm jest często kojarzony ze strukturami społecznymi i dynamiką władzy w społecznościach. Na przykład w niektórych społeczeństwach totemicznych jednostki są identyfikowane przez ich totem i mogą zawierać małżeństwa tylko w ramach swojej grupy totemicznej. Tworzy to poczucie spójności społecznej i wzmacnia znaczenie tożsamości totemicznej jako sposobu na zachowanie ciągłości kulturowej i zachowanie wiedzy poprzednich pokoleń.

  1. „The Elementary Forms of Religious Life”, Émile DURKHEIM, Oxford University Press, ISBN: 9780199540129^
  2. „The Golden Bough: A Study of Magic and Religion”, James George FRAZER, Suzeteo Enterprises, ISBN: 9781645940210^
  3. „Totemism of the Peoples of Altai Origin”, Kuljamal Tologonovna DJAMANKULOVA, Religion and State in the Altaic World, De Gruyter, 2022. 59-64^
  4. „Beyond Nature and Culture”, Philippe DESCOLA, University of Chicago Press, ISBN: 9780226144450^
  5. „Primitive Mentality”, Lucien LÉVY-BRUHL, Alpha Editions, 978-9354151521^
  6. „Culture and Communication: The Logic by which Symbols Are Connected”, Edmund LEACH, Cambridge University Press, ISBN: 9780521290524^
  7. Animal Animism: Evolutionary Roots of Religious Behavior” Stewart GUTHRIE, 2002^
Subscribe
Notify of
guest
0 Comments
Inline Feedbacks
View all comments