Nardugan Bayramı Nedir? Noel Ve Yule ile Bir İlişkisi Var Mı?

Nardugan Bayramı Nedir? Noel Ve Yule ile Bir İlişkisi Var Mı?

Aralık ayı geldiğinde pek çok kişinin aklına Noel, Yule, Saturnalia, Yılbaşı ve Nardugan gibi etkinlikler gelir. Peki bunların birbirleriyle bir bağlantısı var mı?

Nardugan Bayramı Nedir? Noel Ve Yule ile Bir İlişkisi Var Mı?

Nardugan Ne Demek?

Nardugan sözcüğü kabaca Gündoğan anlamına gelmektedir. Güneş anlamına gelen “nar” ile doğan-yükselen anlamına gelen “dugan” sözcüklerinin birleşmesiyle oluşmuştur.

“Nar” sözcüğünün Türkçeden mi Moğolcaya, yoksa Moğolcadan mı Türkçeye geçtiği konusunda tartışmalar vardır. Ancak Moğolcadan Türkçeye geçtiği yönündeki görüşler ağır basmaktadır. Nitekim günümüzde Güneş, Moğolcada “Nar”, Macarcada “Nap” olarak adlandırılmaktadır. Türk dillerinden Başkurt, İdil Tatar, Özbek ve Karakalpak Türkçesinde Güneş’e “Kuyaş / Koyaş” denmektedir. Kırım Tatar, Türkiye, Azerbaycan, Türkmen, Kırgız, Yakut, Tuva ve Kazak Türkçesinde ise “Kün / Gün / Güneş” terimleri kullanılmaktadır.

Nardugan Ne Zaman?

Türk sümerolog Muazzez İlmiye Çığ ve Kumuk kökenli Rus tarihçi Murad Adji’ye göre Nardugan 21 Aralık’ta kutlanmaktadır. 1 THK’den emekli pilot ve araştırmacı yazar Zübeyr Batur da bu fikri desteklemiştir. Bilindiği gibi 21 Aralık kış gündönümüdür. Bu tarihten sonra gündüzler uzamaya başlar. Bu, Güneş’in geceye karşı elde edeceği zaferin bir başlangıcı kabul edilir.

Nardugan’ın ne zaman kutlandığına yönelik farklı bir görüş yazar Kutlu Altay Kocaova’ya aittir. Kocaova’ya göre Nardugan, Hristiyan Türk topluluklarından Çuvaşların, Mart ayında kutlanan Nevruz’a verdiği bir addır. Bu görüşe göre eski Türklerin asıl yılbaşı Nevruz olduğu için Nardugan’ın Çuvaşlarda yılbaşı anlamında kullanıldığı söylenebilir.

Nardugan Bayramında Ne Yapılır? Nardugan Nasıl Kutlanır?

Muazzez İlmiye Çığ’a göre Nardugan eski Türklerin kutladığı en önemli bayramlardan biridir. Gündüzlerin uzamaya başlaması bazı Türk topluluklar tarafından Güneş’in bir zaferi olarak yorumlanmış ve kutlamaya değer bulunmuştur. Ancak bazı yazarlar, Nardugan’ın aslında Nevruz’a verilen adlardan biri olduğu yönünde görüş belirtmiştir. Bazı tarihçiler ise Nardugan’ın kültürel etkileşim sonucu sonradan Türklere geçtiğini savunmuştur.

Nardugan’ın günümüzdeki Noel etkinlikleriyle benzerlikler gösterdiğini ileri süren en önemli iki isim Muazzez İlmiye Çığ ve Murad Adji’dir. Bu görüşe göre Güneş’in geceye karşı elde edeceği zaferin minneti olarak iyilik tanrısı Ülgen’e dualar edilir. Ülgen, pek çok şaman duasında Güneş’in yaratıcısı olarak geçer.

Güneş, Türk ve Proto-Türk topluluklarda kutsal sayılmıştır, pek çok pagan toplulukta olduğu gibi. Hatta Doğan Avcıoğlu, Hun imparatorlarının sabahları Güneş’e taptığını yazmıştır. 2 Bu nedenle eski Türklerde Nardugan gibi Güneş’i baz alan kutlamalar yapılması, Türk inanç sistemiyle uyum içindedir.

Daha Fazlası İçin: Okunev Petroglifleri Ve Avrasya Güneş Tanrıları

Muazzez İlmiye Çığ, Nardagun Bayramında dua ve kutlamalar nedeniyle yaşam ağacını sembolize eden akçam ağaçlarının süslendiğini söylemiştir. Ancak Türk topluluklarda yaşam ağacı genellikle kayın biçiminde betimlenmiştir.

Türk mitolojinde pek çok ağaç kutsal sayılmış ve bazı ağaçların doğaüstü yeteneklere sahip olduğu vurgulanmıştır.

Türklerde ağaç kültünün oldukça önemli bir yer tuttuğunu biliyoruz. Örneğin eski Türklerde ardıç tütsüsü ruhları uzaklaştırmak amacıyla kullanılmıştır. Çam ağaçlarının yapraklarını dökmemesi bir kuzgunun gagasından düşürdüğü ruha bağlanmıştır. Uzun boyları ve dik duruşları nedeniyle bazı mezarlara servi ağaçları ekilmiştir. Ek olarak Türkler ağaçları, duaları tanrıya ulaştıran bir araç olarak görmüştür. Bu nedenle ağaçların altında dua etmek oldukça yaygın bir gelenektir. Yani, Nardugan’da dua etmek için ağaçların aracı olarak kullanılması mümkün gözükmektedir. Mevsim kış olduğu için de çam gibi yaprak dökmeyen ağaçların tercih edildiği akla yatkın bir açıklamadır.

Nardugan Gelenekleri Nelerdir?

Nardugan’da Tanrı Ülgen için kımız saçılmasının ve ağaç diplerine adaklar bırakılmasının en yaygın gelenekler olduğu söylenmektedir. Dileklerin renkli bez parçalarına yazılarak ağaçlara asılmasının ise, günümüzdeki ağaç süsleme geleneklerine temel oluşturabileceği düşünülmektedir.

Günümüzdeki Türk topluluklarda Nardugan ile ilgili yaygın bir gelenek de nar yemek ve nar şarabı içmektir. Nar, çok taneli yapısı nedeniyle pek çok toplulukta bereketi sembolize etmiştir. Bu nedenle yeni yılın bereketli geçmesi için nar yemek yaygın bir gelenek hâline gelmiştir. Ancak nar ağaçlarının yetiştiği bölgeler, eski Türk kültür coğrafyasının güneyinde kaldığı için bu geleneğin sonradan Türk folkloruna girdiği söylenebilir.

Nardugan ile ilgili bilgilerin ve geleneklerin çoğu günümüze söylenceler yoluyla ulaşmıştır. Eski yazılı kaynakların hiçbirinde böyle bir bilgi bulunmamaktadır. Bu da pek çok tarihçinin Nardugan’a kuşkuyla yaklaşmasına neden olmaktadır.

Ayaz Ata Kimdir?

Nardugan denince akla gelen ilk karakter Ayaz Ata’dır. Ayaz Ata kısaca Slav folklorundaki Ded Moroz’un Türk varyantıdır. Kökeni konusunda iki önemli görüş bulunmaktadır. İlk görüşe göre Ayaz Ata, Rus folklorundaki Ded Moroz’dan esinlenerek oluşturulmuş kurgusal bir karakterdir. Türk folkloruna sonradan eklenmiştir. Günümüzde de bir Noel Baba varyantı olarak görülmektedir.

Diğer görüşe göre ise Ayaz Ata, Türk mitolojisindeki Ayas Han’ın kültürel olarak evrilmesiyle oluşmuş bir karakterdir. Ayas Han, ay ışığından oluşmuştur. Nitekim günümüzde kuru soğuk anlamına gelen ayas/ayaz sözcüğü “ay-” kökünden türemiştir. Kaşgarlı Mahmut, “ayas” sözcüğünün parlak anlamına geldiğini yazmıştır. Benzer şekilde eski kaynaklarda “ayas” için sıklıkla “berrak, Aylı ve soğuk hava” gibi tanımlamalar yapılmıştır.

Ayas Han, güz mevsiminin sona ermesiyle ağzındaki soğuk havayı üfleyerek kış mevsimini başlatır. 3

Yule Nedir?

Jul ya da Jól olarak da bilinen Yule, günümüzde genellikle kış aylarında kutlanan eski pagan festivallerinden biridir. Daha çok İskandinav, Germen ve Kelt topluluklarda öne çıkmıştır. Araştırmacılar Yule’un kökeninin İskandinav topluluklara dayandığını düşünmektedir.

Yule Ne Zaman Kutlanır? Yuletide Sezonu Nedir?

Yule, bazı kaynaklara göre Kasım ayı ile Ocak arasında kutlanmıştır. Bazı antik kaynaklar ise Ocak ile Şubat aylarında kutlandığını belirtmiştir. Günümüzde genellikle 21 Aralık’ta başlayıp, 1 Ocak’ta sona erdiği kabul edilir. Bu 12 günlük dönem Yuletide Sezonu olarak adlandırılır. Güney Yarım Kürede bu dönem Temmuz ayına denk gelir. Ancak pek çok araştırmacı bu tarihlerin 10. yüzyılda Norveç kralı Håkon döneminde değiştirilen tarihler olduğunu düşünmektedir.

İsveçli arkeolog Andreas Nordberg, Norveç kralı Håkon döneminde bir Hristiyanlaştırma politikası olarak Yule tarihinin değiştirildiğini yazmıştır. Nordberg’e göre Hristiyanlık öncesi İskandinav topluluklarında Ay esaslı takvim kullanılmaktaydı. Bu nedenle Yule tarihi her yıl değişmekteydi. Yule, kış gündönümünü izleyen yeni aydan sonra gelen ilk dolunayda kutlanmaktaydı. Bu nedenle Yule kimi yıllar Ocak ayına, kimi yıllar ise Şubat başlarına denk gelmekteydi. Ancak Kral Håkon, toplumun Hristiyanlaşmasını kolaylaştırmak adına Yule tarihlerini Noel ile aynı tarihlere sabitlemişti. 4

Hristiyanlık öncesi geleneğe göre 2021/2022 sezonunda Yule, 18 Ocak 2022 tarihine rastlamaktadır.

Yule Gelenekleri

Yule, tarihi ve gelenekleri itibariyle günümüzde pek çok toplulukta yerelleşmiş durumdadır. Vikanlar ve neopagan gruplar tarafından da kutlanan Yule için en yaygın gelenek insanların bir araya gelip eğlenmesi ve hediyeleşmesidir. Bu eğlenceler çoğu kez şenlik ateşi etrafında gerçekleşir. Şenlik ateşi bazen büyük kütükler sayesinde günlerce sürebilir.

Yule kütüğü şeklinde hazırlanmış bir pasta. Bu pastalar günümüzde Noel kültürünün de bir parçası olmuştur.

Yule geleneklerinden bir diğeri de evlerin ve çevrenin çam dallarıyla, ökseotlarıyla ya da çobanpüskülleriyle süslenmesidir. Pek çok araştırmacı, günümüzdeki bazı Noel geleneklerinin Yule geleneklerinden geldiğini düşünmektedir.

Saturnalia Nedir?

Saturnalia, Antik Roma’da Aralık ayında kutlanan bir festivalin adıdır. Farklı imparatorlar tarafından tarihleri değiştirilse de genellikle 17 Aralık ile 25 Aralık tarihleri arasında kutlanmıştır. Bu nedenle kış gündönümü festivalleriyle birlikte değerlendirilir.

Saturnalia, Roma tanrısı Satürn onuruna düzenlenen bir festivaldi. Festival boyunca okullar ve devlet kurumları kapalı olurdu. Sosyal kurallar gevşetilirdi. Köle-efendi gibi hiyerarşiler birkaç günlüğüne yok olurdu. Her yerde ziyafetler düzenlenir, şarkılar söylenir ve olağanın üstünde içki tüketilirdi. Işığın geri dönüşünü simgelemek amacıyla mumlar yakılırdı. Komşular birbirlerine küçük hediyeler verirdi.

Kış gündönümü festivallerinin önemli dekorlarından biri de mumlardır. Mum ve ateş, çoğu kez ışığın geri dönüşünü sembolize etmiştir.

Saturnalia festivallerinin 4. yüzyıla dek sürdüğü bilinmektedir. Roma imparatoru Constantine’in Hristiyanlığı kabul etmesiyle birlikte Saturnalia festivalleri eski görkemini yitirmiş ve zamanla yok olmuştur.


  1. Мурад Аджи – Кипчаки. Древняя история тюрков и Великой Степи, 1999, ISBN 5-88149-044-4^
  2. Doğan AVCIOĞLU, Türklerin Tarihi, ISBN: 9789754780208^
  3. Deniz KARAKURT, Türk Söylence Sözlüğü^
  4. Andreas NORDBERG, Jul, Disting Och Förkyrklig Tideräkning, 2006, ISBN 91-85352-62-4^