Jałowiec w mitologii i wierzeniach ludowych

Jałowiec w mitologii i wierzeniach ludowych

Jałowiec, drzewo iglaste z rodzaju Juniperus, to gatunek, który może przystosować się do wielu klimatów. Dlatego w wielu społeczeństwach można znaleźć pewne praktyki, mity i wierzenia ludowe na temat jałowca.

Charakterystyka fizyczna drzewa jałowca

Drzewo jałowca, które można łatwo odróżnić od swoich odpowiedników, patrząc na jego owoce i liście, należy do rodziny Cupressaceae, wraz z drzewami takimi jak cyprys, tuja i sekwoja. Według aktualnych informacji uważa się, że rodzaj Juniperus obejmuje co najmniej 70 gatunków jałowca.1

Wiele gatunków jałowca rozprzestrzeniło się na Syberii, w wysokich partiach Azji Wewnętrznej, na Wyżynie Tybetańskiej, na Kaukazie, w Anatolii, w Europie i Ameryce Północnej, ze względu na jego zdolność przystosowania się do różnych klimatów. Jej owoce są zwykle ciemnoniebieskawe, chociaż u niektórych gatunków są brązowawe lub czerwonawe. Jego pień ma zwykle jaśniejszy kolor w surowym klimacie. Fakt, że można go łatwo uprawiać nawet na terenach górzystych i nierównych, zwiększył znaczenie jałowca dla ludzi żyjących na dużych wysokościach.

Jałowiec w mitologii i wierzeniach ludowych
Drzewo jałowca

Zastosowania jałowca w prehistorii i starożytności

Wiadomo, że jałowiec był używany przez ludzi od dawna. Çatalhöyük, jedna z anatolijskich cywilizacji epoki neolitu, zawiera najstarsze dowody wykorzystania jałowca jako materiału budowlanego.

W Çatalhöyük, gdzie mieszka ponad 8000 osób, do rezydencji wchodziło się przez otwory w dachach. Otwory te zapewniały również odprowadzanie dymu z lamp naftowych i pieców palonych w domu. Aby utrzymać dach w pozycji stojącej, zastosowano słupy jałowcowe.

Uważa się, że słup jałowca wystający z podłogi domu miał święte lub nadprzyrodzone znaczenie, biorąc pod uwagę groby na podłodze.

W Çatalhöyük zmarłych chowano na podłodze domu. Liczba szkieletów usuniętych z podłóg domów wynosi od 8 do 30 na gospodarstwo domowe. Uważa się, że zwłoki najpierw trzymano na wolnym powietrzu, a po przekształceniu w szkielety zakopywano w podłodze.2

Święte interpretacje jałowca można znaleźć w późniejszych cywilizacjach anatolijskich.

Jałowiec w starożytnym Egipcie

W starożytnym Egipcie aromatyczny olejek z jagód jałowca był używany podczas mumifikacji i namaszczania ciała. Podczas wykopalisk w grobowcu faraona Tutanchamona znaleziono wiele jagód jałowca.3

Lecznicze zastosowanie jałowca w starożytnym Egipcie sięga XVI wieku pne. W starożytnym Egipcie, gdzie spożywano wiele roślin leczniczych, jagody jałowca stosowano w mumifikacji i leczeniu tasiemców.

Jałowiec w starożytnej Grecji i starożytnym Rzymie

W starożytnej Grecji wierzono, że jagody jałowca mają działanie odświeżające i wzmacniające wytrzymałość fizyczną. Dlatego jałowiec był używany przed zajęciami sportowymi i podczas igrzysk olimpijskich.4

Jałowiec w mitologii i wierzeniach ludowych
Szyszki jałowca

Jagody jałowca to tak naprawdę mięsiste szyszki jałowca.

Rzymianie używali jagód jałowca przeciwko ukąszeniom węży i dolegliwościom żołądkowym.

Mity i wierzenia ludowe o jałowcu

Jak stwierdzono w pierwszym akapicie, z biegiem czasu w wielu społecznościach pojawiły się różne praktyki i wierzenia ludowe dotyczące jałowca i jagód jałowca. Najpowszechniejszym z nich jest niewątpliwie przekonanie, że kadzidło jałowca odstrasza zło.

Mitologia turecka i szamanizm syberyjski

Jałowiec był uważany co najmniej za równie święty i oczyszczający jak ogień w społecznościach pochodzenia tureckiego rozprzestrzeniających się na stepy eurazjatyckie oraz u grup szamańskich zamieszkujących Syberię. W rzeczywistości dbano o to, aby nie mówić głośno, nie myśleć źle ani nie kłócić się z kimś w pobliżu jałowców. Jałowiec był święty dla wielu Turków.

Według profesora Figena Günera Dilka wśród Turków ałtajskich częstą praktyką było rozlewanie napojów ofiarnych za duchy natury, przywiązywanie kawałka materiału do buka lub jałowca i modlenie się, aby podróż przebiegła pomyślnie.5

Fakt, że ludzie w wielu częściach Anatolii wspinają się dziś na wyżyny, aby składać życzenia i przywiązywać kawałki materiału (çaput) do drzew jałowca, pokazuje, że wierzenia ludowe dotyczące jałowca utrzymują swój wpływ nawet po tysiącach lat.

U Turków ałtajskich i syberyjskich kadzidło jałowca było używane do oczyszczania i odstraszania złych stworzeń. Turcy Tengrist wierzyli, że choroby są powodowane przez złe duchy. Z tego powodu kadzidło jałowca mogło być stosowane w przeszłości w leczeniu chorób.

Kadzidła jałowca używano nie tylko u Turków, ale także w wielu społecznościach do oczyszczania i odganiania pecha. Amerykański folklorysta Jeremiah Curtin napisał, że syberyjscy szamani palili zwierzęta jałowcem przed złożeniem ofiary.6 Podobnie wiadomo, że niektórzy szamani palili swoje bębny jałowcem.7

Folklor europejski

W Europie jałowiec był używany od tysięcy lat zarówno w celach leczniczych, oczyszczających, jak i chroniących przed złem. Powszechną tradycją było używanie kadzideł jałowca do oczyszczania, zwłaszcza w społecznościach celtyckich i północnych. W przeszłości społeczności skandynawskie mogły również używać kadzidła jałowca w swoich rytuałach do komunikowania się z duchami przodków.

Przekonanie, że kadzidło jałowca leczy, było rozpowszechnione w całej Europie. W Szkocji jałowiec był palony zarówno po to, by chronić zwierzęta przed chorobami, jak i przed złym okiem.8 Jean De Bourgogne, książę Burgundii, zalecał społeczeństwu palenie gałęzi jałowca i wdychanie dymu, aby nie zarazić się dżumą podczas Wielkiej Epidemii Dżumy.

Innym zwyczajem było wieszanie jałowca na drzwiach, aby chronić dom przed złem.9 Niektórzy Włosi chronili swoje domy, wieszając jałowiec w miejscach takich jak drzwi i okna, przez które złe duchy mogły wejść do domu, lub okadzając te miejsca jałowcem.

W niektórych rejonach uważano, że gałązka jałowca na drzwiach odstrasza czarownice. Według Margaret Baker wierzono, że czarownica, która chciałaby wejść do domu, czułaby się zmuszona do policzenia wszystkich liści na gałązce jałowca wiszącej przy drzwiach. Ponieważ jednak czarownica nigdy nie była pewna, czy dobrze liczy, musiała cały czas przeliczać. Więc czarownica odmówiła wejścia do domu.10



  1. A comparative analysis between SNPs and SSRs to investigate genetic variation in a juniper species (Juniperus phoenicea ssp. turbinata)„, Cristina GARCÍA, Erwan GUICHOUX & Arndt HAMPE, Tree Genetics & Genomes, Volume 14, Article number: 87, 2018^
  2. „Anadolu Neolitik Çağ Uygarlığı”, Nazmiye MUTLUAY, Alter Yayıncılık, ISBN: 9786055465551^
  3. „Sacred Luxuries: Fragrance, Aromatherapy, and Cosmetics in Ancient Egypt”, Lise MANNICHE, Cornell University Press, ISBN: ‎9780801437205^
  4. Mohamed, W.A., Mansour, M.M.A., Salem, M.Z.M. et al. „X-ray computed tomography (CT) and ESEM-EDS investigations of unusual subfossilized juniper cones” Sci Rep 11, 22308, Year: 2021^
  5. „Altay Türklerinde Yolculuk İle İlgili İnanışlar ve Ritüeller”, Figen Güner Dilek, Cyprus International University, Folklor/Edebiyat, Cilt: 21, Sayı: 84, 2015/4^
  6. „A Journey in Southern Siberia”, Jeremiah CURTIN, CreateSpace, ISBN: 9781511673129^
  7. “Tarihte Ve Bugün Şamanizm”, Abdülkadir İNAN, Altınordu Yayınları, ISBN: 6057702357^
  8. „The Treadwell’s Book of Plant Magic”, Christina Oakley HARRINGTON, Weiser Books, ISBN: 9781578638017^
  9. „The Complete Language of Flowers: A Definitive and Illustrated History”, S. Theresa DIETZ, Wellfleet Press, ISBN: 9781577151906^
  10. „Discovering The Folklore of Plants”, Margaret BAKER, Shire Publications, ISBN: 9780747801788^
Wiedza mnoży się, gdy się ją dzieli: